'जब पति–पत्नीले आफूलाई भन्दा सम्बन्धलाई ठूलो ठान्न थाल्छन्, तब मात्र बेखुसीका मनहरू फेरि खुशीतर्फ फर्कन सक्छन् । पति–पत्नीका बीचमै आत्मसम्मानको विषय पेचिलो बन्दै गइरहेको छ । भूमिका, उत्तरदायित्व र अहंका प्रश्नहरू पनि जटिल बन्दै गइरहेका छन् ।'

बसन्त भट्ट, २३ जेठ, काठमाडौँ । मानव जीवनको सबैभन्दा निकट र संवेदनशील सम्बन्ध दाम्पत्य सम्बन्ध हो । प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहकार्यको आधारमा निर्माण हुने यो सम्बन्धले व्यक्तिको मानसिक, सामाजिक र पारिवारिक जीवनलाई गहिरो प्रभाव पार्छ । तर विडम्बना, आजको समाजमा बाहिरबाट सम्बन्धहरू सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै धेरै दम्पतीहरू भावनात्मक दूरी, असन्तुष्टि र बेखुसीको अनुभूति गरिरहेका छन्। प्रश्न उठ्छ किन दाम्पत्य जीवनमा मनहरू बेखुसी बन्दै गएका छन् ?

समय परिवर्तनसँगै समाज, अर्थतन्त्र, शिक्षा र जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आएका छन् । पुरुष र महिलाबीचको चेतना, अवसर र स्वतन्त्रताको दायरा विस्तार भएको छ। यो परिवर्तन सकारात्मक भए पनि यसले दाम्पत्य सम्बन्धमा नयाँ चुनौतीहरू पनि जन्माएको छ । विशेषगरी पति–पत्नीका बीच आत्मसम्मानको विषय दिनप्रतिदिन पेचिलो बन्दै गइरहेको छ । पहिले परिवारको स्थायित्वका लागि धेरै कुरा सहजै स्वीकार गरिन्थ्यो भने अहिले व्यक्तिगत सम्मान र पहिचानलाई प्राथमिकताका साथ हेरिन थालेको छ । फलस्वरूप साना असहमतिहरू पनि कहिलेकाहीँ आत्मसम्मानको प्रश्नमा रूपान्तरित हुने गरेका छन् ।

त्यसैगरी दाम्पत्य जीवनमा भूमिका र उत्तरदायित्वको विषय पनि जटिल बन्दै गएको छ । घरभित्र र घरबाहिरका जिम्मेवारी कसले कसरी बहन गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट समझदारी नहुँदा विवाद उत्पन्न हुने गरेको छ । आर्थिक योगदान, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, बालबच्चाको हेरचाह तथा घरायसी कामको बाँडफाँड जस्ता विषयहरूमा अपेक्षा र वास्तविकताबीचको दूरीले सम्बन्धमा तनाव सिर्जना गरिरहेको छ ।

अर्कोतर्फ, अहंकार पनि दाम्पत्य सम्बन्धमा बढ्दो समस्याको रूपमा देखिएको छ । सम्बन्धलाई जोगाउन कहिले झुक्ने, कहिले स्वीकार गर्ने र कहिले क्षमा माग्ने भन्ने संस्कार कमजोर हुँदै गएको छ । आफूलाई सही प्रमाणित गर्ने होडमा सम्बन्धभन्दा व्यक्तिगत विजय महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ । परिणामस्वरूप समस्या समाधान हुने अवसरहरू क्रमशः हराउँदै गइरहेका छन् ।

'आपसी संवाद, समझदारी र मेलमिलापका तत्परताहरू हराउँदै गएका छन्, बरु मौन उपेक्षाहरू बढ्दै गएका छन् । तथापि कसैलाई बालबच्चाको भविष्यको चिन्ताले अल्झाएको छ , कसैलाई सामाजिक सुरक्षा र प्रतिष्ठाको डरले बाँधेको छ । त्यसैले सम्बन्धहरू टुट्न त सकेका छैनन्, तर मन भने छिन्नभिन्न भइसकेका छन् ।'

दाम्पत्य जीवनको अर्को महत्वपूर्ण आधार भनेको संवाद हो। तर आजको व्यस्त जीवनशैली, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग र मानसिक तनावका कारण पति–पत्नीबीचको अर्थपूर्ण संवाद घट्दै गएको छ । पहिले सँगै बसेर सुख–दुःख साटासाट गर्ने समय हुन्थ्यो भने अहिले एउटै घरमा बसेर पनि भावनात्मक दूरी बढ्दै गएको देखिन्छ । आपसी संवाद, समझदारी र मेलमिलापका तत्परताहरू हराउँदै गएका छन्, बरु मौन उपेक्षाहरू बढ्दै गएका छन् । बोल्नुपर्ने ठाउँमा मौनता, बुझ्नुपर्ने ठाउँमा अनुमान र सहानुभूति दिनुपर्ने ठाउँमा आलोचनाले सम्बन्धलाई झन् कमजोर बनाइरहेको छ ।

यद्यपि यस्ता समस्याहरूका बाबजुद धेरै सम्बन्धहरू औपचारिक रूपमा टुटेका छैनन् । यसको कारण प्रेम मात्र होइन, विभिन्न सामाजिक र पारिवारिक बाध्यताहरू पनि हुन् । कसैलाई बालबच्चाको भविष्यको चिन्ताले सम्बन्धमा बाँधेको छ भने कसैलाई सामाजिक सुरक्षा, आर्थिक स्थायित्व र प्रतिष्ठा गुम्ने डरले सम्बन्ध छोड्न दिइरहेको छैन । समाजले सम्बन्ध विच्छेदलाई हेर्ने दृष्टिकोण, परिवारको दबाब तथा सामाजिक मूल्य–मान्यताले पनि धेरैलाई सम्बन्धभित्रै बस्न बाध्य बनाएको छ । यही कारणले आज धेरै दम्पतीहरू सँगै त छन्, तर उनीहरूका मनहरू टाढा भइसकेका छन् । 

सम्बन्धहरू कानुनी वा सामाजिक रूपमा जीवित छन्, तर भावनात्मक रूपमा कमजोर बनेका छन्। एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूबीच आत्मीयता, निकटता र पारस्परिक विश्वास क्रमशः घट्दै गएको छ । सम्बन्धहरू टुट्न त सकेका छैनन्, तर मन भने छिन्नभिन्न भइसकेका छन् । दाम्पत्य जीवनको सुख केवल सँगै बस्नुमै सीमित हुँदैन, एकअर्कालाई सुन्न, बुझ्न र सम्मान गर्न सक्नुमा निर्भर हुन्छ । सम्बन्धलाई जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय संवाद, सहानुभूति, पारस्परिक सम्मान र लचकता नै हुन् । आत्मसम्मानको रक्षा गर्दै सम्बन्धको गरिमा पनि जोगाउन सकियो भने दाम्पत्य जीवन पुनः सुखद र सन्तुलित बन्न सक्छ । अन्ततः दाम्पत्य सम्बन्ध कुनै प्रतिस्पर्धा होइन, सहयात्रा हो । जहाँ जित एक पक्षको होइन, सम्बन्धको हुनुपर्छ ।