मुकुन्द अर्याल, भाद्र २९, बर्दिया । हरितालिका तीज हिन्दु महिलाहरूको महान् पर्व मानिन्छ । नेपाली बृहत् शब्दकोशले तीजलाई नारीहरूले समृद्धिका निम्ति धार्मिक परम्पराअनुसार शिव पार्वतीको उपासना र पूजा गर्ने दिन भनी अथ्र्याएको छ । हरितालिका तीजमा भगवान् शिव, माता गौरी एवं गणेशजीको पूजा–आराधनाको महत्व रहेको छ । हरितालिका शब्दमा हरितको अर्थ हरण गरिएको र …आलिकाÚ को अर्थ साथी हुन्छ । पौराणिक प्रसंगअनुसार भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन पर्वतराज हिमालयकी सुपुत्री पार्वतीलाई विष्णुसँग निश्चय गरिएको विवाहबाट जोगाउन उनका साथीहरूले हरण गरेर लुकाएका कारण यस दिनलाई हरितालिका भनिएको हो ।
‎
‎धार्मिक ग्रन्थ अनुसार राजा हिमालयले आफ्नी छोरी पार्वतीको कन्यादान भगवान विष्णुसँग गरिदिने बचन दिएका थिए । तर पार्वतीले मनैदेखि भगवान शिवलाई वरण गरेकी थिइन् । उनका पिता हिमालयले छोरीको विवाह विष्णुजीसँग गरिदिने वचन पार्वतीलाई मन नपरेपछि आफूले मनपराएको वर शिवजीलाई पाउन जङ्गल गएर शिवजीको तपस्या गर्न थालिन् । ‎पार्वतीले विभिन्न किसिमको कठोर तपस्या गरेको लामो अवधि भइसक्दा पनि आफूले गरेको तपस्याको फल नपाउँदा भाद्रपद शुक्लको तृतीया तिथि, अनि त्यस दिन हस्ता नक्षत्रका दिन उनले वालुवाको शिवलिङ्गको स्थापना गरी पानी पनि नपिइकन निराहार ब्रत बस्न थालिन् ।
‎
‎बालुवाको शिवलिङ्ग निर्माण रातभरि शिवजीका स्तुतिमा गीत गाउँदैजागरण बसिन । यो कठोर तपस्याको प्रभावले शिवजीको आसन हल्लिन पुग्यो र यसरी पार्वतीको कठोर ब्रतको कारण शिवजी प्रकट भई तथास्तु अर्थात ७३ घढस मनले चिताएको कुरा पूरा होस् भनी आशीर्वाद दिएपछि शिव पार्वतीको विवाह हुन पुग्यो । यही पौराणिक मान्यता बमोजिन हरेक वर्ष भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन तीज पर्ब मनाइन्छ । भाद्र द्वितियाका दिन दर खाने र अर्को  दिन तीजको व्रत बस्ने प्रचलन छ ।
‎
‎तीजको सामाजिक/सास्कृतिक पक्ष :
‎
‎तीज नेपाली समाजमा महिलाको सामूहिक सहभागिता र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिसँग जोडिएको विशिष्ट पर्व हो । यसको सामाजिक महत्व महिलाहरू एक ठाउँमा भेला भएर आफ्ना अनुभव, भावना र जीवनका कथाहरू आपसमा बाँड्ने परम्परामा देखिन्छ । तीजका अवसरमा हुने सामूहिक भेटघाट, गीत र नृत्यले व्यक्तिगत अनुभवलाई सामूहिक अनुभूतिमा बदल्ने वातावरण निर्माण गर्छ । यस अर्थमा तीज केवल एउटा सांस्कृतिक उत्सव नभई सामाजिक सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने अवसर पनि हो ।
‎
‎समाजशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय अध्ययनहरूले तीजको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष महिलाले गीतमार्फत आफ्नो जीवन र समाजबारे बोल्न पाउने सांस्कृतिक स्थानका रूपमा पहिचान गरेका छन् । ज्यlिबलम र स्किनरको अध्ययनअनुसार तीजका गीतहरू समयक्रममा महिलाको गुनासो, सामाजिक असमानता र पितृसत्तात्मक व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउने माध्यमसमेत बनेका छन् । सामूहिक रूपमा गीत सिर्जना गर्ने र प्रस्तुत गर्ने प्रक्रियाले महिलामा आफ्नो सामाजिक अवस्थाबारे आलोचनात्मक चेतना विकास गर्न सहयोग गरेको उनीहरूको निष्कर्ष छ । 
‎
‎तीज गीतका विशेषताले यसलाई नेपाली लोकसंस्कृतिको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ । परम्परागत गीतहरूमा विवाहपछिको जीवन, माइतीप्रतिको सम्झना, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक व्यवहार र महिलाका सुख–दुःख अभिव्यक्त हुँदै आएका छन् । बर्तमानमा भने तीज गीतको विषयवस्तुमा सामाजिक परिवर्तन देखिएको छ । आधुनिक तीज गीतमा महिला स्वतन्त्रता, आधुनिक जीवनशैली, पहिरन, मनोरञ्जन र उपभोक्ता संस्कृतिका विषय प्रवेश गरेका छन् । यसले तीज आफैँ पनि समाजमा आएको परिवर्तनसँगै रूपान्तरण हुँदै गएको देखाउँछ ।

‎सांस्कृतिक दृष्टिले तीज पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकपरम्पराको माध्यम हो । गीत, भाका, नृत्य, पहिरन, सामूहिक भेटघाट र उत्सव मनाउने शैलीमार्फत पुरानो सांस्कृतिक स्मृति नयाँ पुस्तासम्म पुग्छ । आधुनिकता र सामाजिक परिवर्तनले यसको स्वरूप परिवर्तन गरे पनि तीजले आफ्ना धेरै मौलिक सांस्कृतिक पक्षलाई नयाँ परिवेशअनुसार निरन्तरता दिइरहेको देखिन्छ । 
‎
‎यसरी हेर्दा तीजको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व यसको धार्मिक अनुष्ठानभन्दा बाहिर पनि निकै व्यापक छ । यसले सम्बन्ध जोड्छ, सामूहिकता निर्माण गर्छ, महिलाका अनुभवलाई सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिन्छ र नेपाली लोकसंस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्छ । त्यसैले तीजलाई केवल व्रत वा मनोरञ्जनको पर्वका रूपमा नभई नेपाली समाजमा परिवर्तन, सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरतासँगै विकसित हुँदै आएको जीवित लोकपरम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
‎
‎तीजमा थपिँदै गएको विकृतिः 
‎
‎तीज परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो, तर परिवर्तन र विकृतिबीचको रेखा त्यतिबेला मेटिन्छ, जब पर्वको सांस्कृतिक आत्माभन्दा प्रदर्शन, बजार र उपभोग हाबी हुन थाल्छ । पछिल्ला तीजमा यही प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखाउँछन् । ‎परम्परागत तीज गीतमा महिलाका सुख–दुःख, वैवाहिक जीवनका अनुभव, माइतीको सम्झना र सामाजिक असमानताका आवाज अभिव्यक्त हुन्थे। तर आधुनिक तीज गीतमा फेसन, आधुनिक जीवनशैली, भोज र उत्सव तथा उपभोक्तावादी विषयवस्तु बढेको  को अध्ययनले देखाएको छ । 
‎
‎यससँगै तीज गीत स्वयं बजारको वस्तु बन्न थालेको देखिन्छ । गीतको सांस्कृतिक अर्थभन्दा धेरै भ्यु, लाइक, ट्रेन्डिङ र आम्दानी प्राप्त गर्ने उद्देश्यले गीत र भिडियो बनाउने प्रवृत्तिले मौलिकता कमजोर पारेको देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालले यसलाई अझ तीव्र बनाएको छ । 
‎
‎विकृतिको अर्को रूप देखासिकी र आर्थिक प्रदर्शन हो । महँगा पहिरन, गरगहना, भोज, पार्टी तथा खर्चिलो कार्यक्रममार्फत सामाजिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति तीजमा बढ्दै गएको देखिन्छ ।  यसले सबै वर्गका महिलाले समान रूपमा मनाउन सक्ने सामूहिक पर्वलाई आर्थिक क्षमतासँग जोड्ने जोखिम बढाउँछ । त्यस्तै, गीत र भिडियोमा अश्लीलता, अनावश्यक शरीर प्रदर्शन र मनोरञ्जनका नाममा सांस्कृतिक संवेदनशीलताको बेवास्ता बढ्दै जानु पनि गम्भीर प्रश्न हो । 
‎
‎यसरी हेर्दा तीजमाथिको चुनौती आधुनिकता आफैं होइन आधुनिकताको नाममा संस्कृति बजारको उत्पादन बन्नु, सामाजिक सञ्जालको भ्यु संस्कृतिले मौलिकतालाई विस्थापित गर्नु र सामूहिक आत्मीयताको ठाउँ प्रदर्शनले लिनु हो ।  आज त्यही अभिव्यक्तिमूलक चरित्र कमजोर हुँदै केवल प्रदर्शन र मनोरञ्जनमा सीमित हुनु नै तीजको वास्तविक सांस्कृतिक क्षयीकरणतर्फको संकेत हो ।